O autorze

Barbara Widłak

Pedagog na ASP w Krakowie, członek Polskiego Towarzystwa Heraldycznego. Projektuje m.in.współczesną heraldykę samorządową. Współpracuje z historykami-heraldykami z Uniwersytetu Jagiellońskiego: dr. hab. Zenonem Piechem i dr. Wojciechem Drelicharzem, z którymi opracowała herb województwa małopolskiego i wiele herbów powiatowych, miejskich i gminnych, oraz z Włodzimierzem Chorązkim, z którym opracowała kilkanaście herbów gminnych. Efektem tej współpracy jest około 60 herbów pozytywnie zaopiniowanych przez Komisję Heraldyczną przy MSWiA. Artykuł został oparty na jej pracy doktorskiej Projektowanie herbów ziemskich w dobie współczesnej.

Artykuł

Artykuł ukazał się w numerze 25 (IV/2007) kwartalnika 2+3D

Ilustracje

Projektowanie graficzne

Figury zaszczytne i uszczerbione. O projektowaniu herbów.

Barbara Widłak, 24 stycznia 2013

Artykuł archiwalny

Heraldyka kryje w sobie pewien fenomen, który trwa od Średniowiecza. Trudno mianowicie znaleźć inną dziedzinę projektowania, która na przestrzeni wieków kierowała się niezmiennymi zasadami. Jedną z podstawowych reguł ustalonych od początku była czytelność znaku.
Projektowanie herbów jest z pewnością przejawem komunikacji wizualnej. To, co od wieków pojawiało się na tarczy herbowej, to właśnie komunikat kierowany do odbiorcy. Herb zdaje się mówić: „Popatrz na mnie, a dowiesz się, kim jestem i skąd pochodzę, a przede wszystkim kogo reprezentuję i jakie informacje o mym właścicielu pragnę ci przekazać”. Herb zazwyczaj kojarzy się ze znakiem rodowym lub z herbem państwa. Oprócz nich funkcjonują również herby samorządowe: miejskie, wojewódzkie, powiatowe, gminne oraz herby kościelne i inne.

1. Bardzo ważnym zabytkiem dla heraldyki jest drzeworyt Sejm polski, ze Statutu Jana Łaskiego z 1506 roku. 25 tarcz z herbami poświadcza rozległość granic Królestwa. Warto zwrócić uwagę na kolejność herbów: najpierw pojawiają się herby państwowe i dynastyczno-rodowe, herby lenn, herby dawnych prowincji i ziem, a na końcu herby nowsze, powstałe w XV wieku. Ta kolejność została później przeniesiona na inne środki przekazu ikonograficznego.

1. Bardzo ważnym zabytkiem dla heraldyki jest drzeworyt Sejm polski, ze Statutu Jana Łaskiego z 1506 roku. 25 tarcz z herbami poświadcza rozległość granic Królestwa. Warto zwrócić uwagę na kolejność herbów: najpierw pojawiają się herby państwowe i dynastyczno-rodowe, herby lenn, herby dawnych prowincji i ziem, a na końcu herby nowsze, powstałe w XV wieku. Ta kolejność została później przeniesiona na inne środki przekazu ikonograficznego.

1. Bardzo ważnym zabytkiem dla heraldyki jest drzeworyt Sejm polski, ze Statutu Jana Łaskiego z 1506 roku. 25 tarcz z herbami poświadcza rozległość granic Królestwa. Warto zwrócić uwagę na kolejność herbów: najpierw pojawiają się herby państwowe i dynastyczno-rodowe, herby lenn, herby dawnych prowincji i ziem, a na końcu herby nowsze, powstałe w XV wieku. Ta kolejność została później przeniesiona na inne środki przekazu ikonograficznego.

Kilkusetletnia tradycja używania herbów rycerskich i szlacheckich została przerwana przez Konstytucję marcową z 1921 roku, która w art. 96 zniosła herby rodowe: „Rzeczpospolita Polska nie uznaje przywilejów rodowych ani stanowych, jak również żadnych herbów, tytułów rodowych i innych, z wyjątkiem naukowych, urzędowych i zawodowych”. W związku z tym ta dziedzina heraldyki stała się w Polsce historią – nowe herby w tym zespole już nie powstają. W krajach o ustroju monarchicznym, np. w Anglii, gdzie istnieje w dalszym ciągu stan szlachecki, powstają nowe herby nadawane wraz ze szlachectwem.

Wróćmy jednak do Średniowiecza, kiedy rycerze uzbrojeni w hełmy, znacznie ograniczające pole widzenia, musieli szybko i trafnie rozpoznać przeciwnika. Potrzeba szybkiej identyfikacji zaowocowała genialnym tworem: wizualnymi znakami – godłami, łatwymi do odczytania z dużej odległości. Tego typu znaki rozpoznawcze wywodzą się od znaków własnościowych i nie sposób ustalić, kiedy zaczęto ich używać. Począwszy od starożytności, pojawiały się różnego rodzaju znaki, np. do piętnowania zwierząt. Początkowo bardzo proste, geometryczne, później łączone były z literami. Służyły także do oznaczania różnych przedmiotów, narzędzi, broni, stając się znakami własnościowo-rozpoznawczymi1.

Znaki rozpoznawcze na tarczach rycerzy umieszczano prawdopodobnie już w XI wieku. W czasie drugiej wyprawy krzyżowej (1147–1149) istniały już w pełni opracowane reguły heraldyczne. W krajach zachodnioeuropejskich pojawiły się herby, tworzone według wspólnych zasad i cechujące się taką samą stylizacją figur heraldycznych. W XIII wieku powstała praktyczna potrzeba opisywania i rysowania herbów oraz czuwania nad ich poprawnością. Najstarszymi źródłami herbów są księgi turniejowe lub tzw. role herbowe sporządzane przez heroldów2 oraz pieczęcie i nagrobki.
Średniowieczny herb był graficznym skrótem, prostym nośnikiem informacji. Ośmielę się porównać go do dobrze zaprojektowanego współczesnego plakatu, bo podobnie jak on syntetycznie przedstawiał pewną treść i nie wymagał wyjaśnień.

„Herb składa się z dwóch elementów: tarczy i godła. W wersji ozdobnej herb posiada elementy dekoracyjne o charakterze uzupełniającym (np. korony, trzymacze, dewizy, wstęgi orderowe)”3. Elementy dodatkowe, umieszczane poza tarczą, występowały głównie w herbach szlacheckich.

2. Dawny i nowy herb Krakowa.
Po lewej herb według projektu Mariana Fridberga, wybitnego historyka i heraldyka krakowskiego. W bramie autor zostawił miejsce na umieszczenie specjalnie opracowanego Orła. Zaleceń tych nie zrealizowano, a w bramie umieszczono Orła państwowego z 1927 r. Herb nigdy nie został zatwierdzony przez Ministra Spraw Wewnętrznych. Z prawej strony herb po korekcie. Orzeł zgodny ze stylistyką herbu, wzorowany na XVI-wiecznej pieczęci Zygmunta Augusta. Korona nawiązuje do korony koronacyjnej królów polskich, zwanej koroną Bolesława Chrobrego. Herb zatwierdzono w 2002 r.

2. Dawny i nowy herb Krakowa. Po lewej herb według projektu Mariana Fridberga, wybitnego historyka i heraldyka krakowskiego. W bramie autor zostawił miejsce na umieszczenie specjalnie opracowanego Orła. Zaleceń tych nie zrealizowano, a w bramie umieszczono Orła państwowego z 1927 r. Herb nigdy nie został zatwierdzony przez Ministra Spraw Wewnętrznych. Z prawej strony herb po korekcie. Orzeł zgodny ze stylistyką herbu, wzorowany na XVI-wiecznej pieczęci Zygmunta Augusta. Korona nawiązuje do korony koronacyjnej królów polskich, zwanej koroną Bolesława Chrobrego. Herb zatwierdzono w 2002 r.

2. Dawny i nowy herb Krakowa.
Po lewej herb według projektu Mariana Fridberga, wybitnego historyka i heraldyka krakowskiego. W bramie autor zostawił miejsce na umieszczenie specjalnie opracowanego Orła. Zaleceń tych nie zrealizowano, a w bramie umieszczono Orła państwowego z 1927 r. Herb nigdy nie został zatwierdzony przez Ministra Spraw Wewnętrznych. Z prawej strony herb po korekcie. Orzeł zgodny ze stylistyką herbu, wzorowany na XVI-wiecznej pieczęci Zygmunta Augusta. Korona nawiązuje do korony koronacyjnej królów polskich, zwanej koroną Bolesława Chrobrego. Herb zatwierdzono w 2002 r.

W Polsce poza herbami rycerskimi znane były w Średniowieczu herby terytorialne (wojewódzkie, ziemskie) oraz herby miejskie. Na szczególną uwagę zasługują herby ziemskie, które pojawiły się w połowie XIV wieku. Uformowały się za panowania Kazimierza Wielkiego. W większym zespole funkcjonowały jako znaki terytoriów konstytuujących państwo, a autonomicznie – jako symbole poszczególnych prowincji, województw, zaznaczając ich odrębność. Herbem naczelnym był Orzeł Biały w koronie, który oznaczał suwerenność króla i Królestwa oraz niezbywalność i niepodzielność terytorium państwa. Charakterystyczną cechą zespołu herbów ziemskich jest jego otwartość, ale i stałość. Herby, które znalazły się w zespole, zostawały w nim na zawsze, nawet wtedy, gdy dane terytorium przestawało być własnością Rzeczypospolitej.

Herby występowały w różnych formach: w rzeźbie architektonicznej kościołów, na pieczęciach królewskich, w rzeźbie nagrobkowej, na drukach oficjalnych, w grafice okolicznościowej. Były eksponowane podczas ceremonii państwowych, w miejscach sprawowania władzy, w siedzibach urzędów. Herby poszczególnych ziem używane były na pieczęciach i chorągwiach ziemskich. W czasach rozbiorowych stały się motywem symboliki patriotycznej w kraju i na emigracji. Podjęta w II Rzeczypospolitej próba oficjalnego przywrócenia tym herbom dawnych funkcji nie powiodła się, ale pozostały one w świadomości społecznej.

Po raz ostatni przed upadkiem Rzeczypospolitej zespołu herbowego użyto w związku z Konstytucją 3 maja. „Ponad dwa dziesiątki lat później, kiedy ostatecznie załamało się państwo, cały symbolizujący je zespół herbów ziemskich stracił swą rację istnienia” 4. Podczas gdy w Europie Zachodniej herby mają swą ciągłość, w burzliwych dziejach naszego kraju kilkusetletnia tradycja herbowa była zapominana i zacierana.

Tyle, w wielkim skrócie, o historii powstawania herbów. Współcześnie znowu pojawiła się okazja do projektowania herbów, tym razem głównie samorządowych. Bardzo ciekawe są same zasady tworzenia godeł, ograniczenia, którym należy się podporządkować, by rezultat był poprawny. Zasady tworzenia herbów są przejrzyste i logiczne, a wraz z opisem heraldycznym – blazonowaniem5 – tworzą swego rodzaju manual.
Projektant znaków firmowych może sobie pozwolić na pewną swobodę przy doborze motywów, stylizacji, narzędzia czy sposobu wykreślenia znaku. Może dowolnie dobierać kolory, nie ogranicza go kształt pola ani jego proporcje itp. Ambicją każdego projektanta jest stworzenie znaku oryginalnego, niepowtarzalnego, dlatego szuka on rozwiązania, które swą formą lub kolorystyką przebije się przez szum wizualny innych znaków. Czy jest to możliwe w wypadku projektowania herbów?

3. Herb i flaga województwa małopolskiego

3. Herb i flaga województwa małopolskiego

3. Herb i flaga województwa małopolskiego

Herb nie może być tworem nieskrępowanej wyobraźni, lecz wytworem fachowej wiedzy, a twórca godła wpisuje się w pewien kanon stylistyczny. Treść przedstawienia herbowego musi być precyzyjna i historycznie uzasadniona. Duży nacisk kładzie się na sposób dobierania godeł, który nie jest przypadkowy. W Polsce rzadko używano figur zaszczytnych6, charakterystycznych dla heraldyki zachodnioeuropejskiej. Stosowano raczej figury zwykłe i mobilia7: przedstawienia człowieka, zwierząt rzeczywistych i fantastycznych (orły dwugłowe, smoki, gryfy, jednorożce, syreny), roślin, ciał astralnych itp. Używano również figur zwanych sztucznymi, czyli wizerunków przedmiotów będących wytworami pracy ludzkiej (np. budowli, narzędzi, elementów uzbrojenia i stroju). Wśród polskich herbów zaznaczyła się wyraźnie grupa znaków klasyfikowanych jako „różne”: stanowią ją godła o charakterze znaków rozpoznawczo-własnościowych, głównie kreskowe, poddane heraldyzacji8.

Kolejnym ważnym elementem herbu jest barwa, której heraldyka przypisuje określone treści symboliczne. W XVI wieku w polskiej heraldyce ziemskiej wykształcił się względnie trwały układ barw o ograniczonej liczbie kolorów. Występują w nim cztery barwy: czerwona, błękitna, zielona i czarna oraz dwa metale: srebro, które jest równoznaczne z kolorem białym, i złoto równoznaczne z żółtym. Na zachodzie Europy dochodzą do tego futra (gronostaj i popielica) oraz dodatkowe kolory: stalowy lub szary, pomarańczowy, brązowy, purpurowy i „naturalny”, co w przypadku ciała ludzkiego oznacza barwę cielistą.

Przy wybarwianiu godeł obowiązuje zasada alternacji – barwa musi być kładziona na metal, a metal na barwę, kolor czarny jest w tym wypadku neutralny. Wszystkie barwy są czyste i nasycone, bez odcieni i cieniowań, co daje pożądany kontrast i umożliwia szybki odczyt. Barwa, zwana tynkturą, obok godła jest najważniejszym elementem herbu – przyjętych barw się nie zmienia; zmiana barwy jest równoznaczna ze zmianą herbu.

4. System flag dla powiatów województwa małopolskiego

4. System flag dla powiatów województwa małopolskiego

4. System flag dla powiatów województwa małopolskiego

Podczas projektowania herbu istotna jest kompozycja godeł na tarczy – należy dążyć do symetrii, a godła umieszczać w odpowiedniej odległości od brzegu tarczy tak, żeby się z nim nie stykały. W obecnej heraldyce samorządowej występuje tarcza gotycka, zwana również hiszpańską. Ważna jest spójność historyczna poszczególnych elementów umieszczanych na tarczy – stylizacja godeł musi pochodzić z jednej epoki. Do zasad projektowych należy także uproszczenie wizerunku, sposób przedstawienia symbolu – linearny i płaszczyznowy, bez perspektywy. O czytelności decyduje między innymi dobór grubości konturu, sposób nakładania barw, zachowanie zasady alternacji. Należy pamiętać o pozycji godła – nie jest bez znaczenia czy godło jest zwrócone w prawo, czy w lewo. Trzeba unikać zbędnych ozdób i skomplikowanych form – naczelne zasady to prostota i umiar. Przestrzegając reguł projektowania herbów, jednocześnie powinno się nadać każdemu cechy indywidualne. Forma plastyczna herbu jest bardzo ważnym aspektem heraldyki. Herby nie powinny być prostym powtórzeniem wzorców historycznych. W szczególności niedopuszczalne jest mechaniczne powielanie wzorów zaczerpniętych z dawnej lub współczesnej grafiki książkowej, z zabytków rzeźbiarskich czy malarskich. Zabytki mogą być jedynie punktem wyjścia ikonografii herbów, ale wymagana jest oryginalna, nowoczesna stylizacja plastyczna, co nie musi oznaczać całkowitego odrzucenia stylów historycznych i dopuszcza świadomą archaizację formy.

Po długiej przerwie lata dziewięćdziesiąte XX wieku przyniosły wielką zmianę w polskiej heraldyce. Ustawy o samorządzie gmin, powiatów i województw zezwalają jednostkom samorządu terytorialnego na używanie herbów, chorągwi, flag, sztandarów, pieczęci. Rozpoczęło się wielkie porządkowanie symboliki. Poszczególne rodzaje herbów mają własną specyfikę projektowania. W przypadku województw i miast często reaktywuje się i koryguje symbole historyczne (patrz herb Krakowa). Powiaty i gminy wcześniej nie posiadały prawa do posługiwania się herbem, dlatego ich symbole są tworzone na nowo.

Ważną rolę w systemie porządkowania polskiej symboliki samorządowej wyznaczono Komisji Heraldycznej powołanej rozporządzeniem Rady Ministrów z 27 lipca 1999 roku i działającej przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji. Komisja opiniuje herby i inne symbole samorządowe, a następnie przekazuje je do zaopiniowania ministrowi spraw wewnętrznych i administracji. Dużym utrudnieniem jest to, że do tej pory Komisja nie wypracowała kryteriów oceny herbów.
Nowy podział administracyjny kraju dawał szansę stworzenia jednolitego, współczesnego systemu stylistycznego – swoistego alfabetu herbowego, wspólnego dla wszystkich regionów Polski.

5. System flag dla gmin województwa małopolskiego

5. System flag dla gmin województwa małopolskiego

5. System flag dla gmin województwa małopolskiego

W wypadku obecnych herbów wojewódzkich trudno jednak mówić o systemie, bo go po prostu nie ma. Herby były projektowane przez różne zespoły heraldyków, historyków, plastyków i projektantów. Wielka szkoda, że po tak długiej przerwie w funkcjonowaniu polskiego zespołu herbów ziemskich, możliwość poprawnego zaprojektowania całego systemu dla województw została zaprzepaszczona. Zatwierdzone już herby trudno będzie poprawić, ujednolicić i sprowadzić do jednej idei. W niektórych wypadkach można wprowadzić korekty stylistyczne, ale co zrobić z herbami bardzo skomplikowanymi, rozbudowanymi, które nie mają swej tradycji historycznej lub zaczerpnęły z niej zbyt wiele?

Świetnym przykładem systemowego podejścia do projektowania herbów jest Szwecja. Po drugiej wojnie światowej rozwiązanie tego problemu powierzono zespołowi kilku projektantów. Owocem ich współpracy jest spójny zespół herbowy państwa.

6. Systemowy projekt herbów szwedzkich powstałych po 1967 roku. Na szczególną uwagę zasługuje brak konturu.
Autorzy mogli sobie pozwolić na takie podejście jako twórcy jednorodnego systemu heraldycznego dla całego państwa.

6. Systemowy projekt herbów szwedzkich powstałych po 1967 roku. Na szczególną uwagę zasługuje brak konturu. Autorzy mogli sobie pozwolić na takie podejście jako twórcy jednorodnego systemu heraldycznego dla całego państwa.

6. Systemowy projekt herbów szwedzkich powstałych po 1967 roku. Na szczególną uwagę zasługuje brak konturu.
Autorzy mogli sobie pozwolić na takie podejście jako twórcy jednorodnego systemu heraldycznego dla całego państwa.

W poszczególnych regionach Polski udało się jednak stworzyć wiele udanych herbów i ocalić od zapomnienia dawne herby ziemskie. W nielicznych województwach podjęto próby kompleksowego opracowania herbów i flag powiatowych. Możemy do nich zaliczyć województwa: wielkopolskie i małopolskie.

Współpracując z historykami i heraldykami, miałam okazję zajmować się graficzną stroną herbów województwa małopolskiego i kilkunastu jego powiatów. Przy projektowaniu symboli województwa od początku tworzyliśmy pewien system: założyliśmy mianowicie, że herby i flagi powiatowe nawiązują do herbu i flagi województwa i pozostają w czytelnych relacjach względem siebie. W ten sposób powstał system heraldyczno-weksylologiczny. Źródłem inspiracji przy projektowaniu herbów powiatowych była staropolska heraldyka ziemska. Każdy z nich posiada uszczerbiony9 element Orła z herbu województwa oraz element odwołujący się do lokalnej tradycji. Staropolska zasada uszczerbiania herbów podkreśla związki między herbem jednostki wyższego rzędu i herbem od niego pochodnym. Uszczerbienie herbu wojewódzkiego polegało na wprowadzeniu do herbu powiatowego albo fragmentu Orła, albo Orła całego, ale w odmiennej stylistyce i z innymi treściami ideowymi. Takie działania są zgodne z zachodnioeuropejskimi zasadami heraldycznymi. W heraldyce Orzeł przedstawiony w innej stylizacji plastycznej jest nadal tym samym Orłem. Orzeł jest godłem najwyższej kategorii i dlatego musi być używany ze szczególnym umiarem i szacunkiem. Najbardziej zaszczytną częścią Orła jest jego głowa. Godło to otrzymał powiat krakowski, przez co podkreślony został jego „stołeczny” charakter.

Samo uszczerbienie herbu wojewódzkiego nie jest wystarczającym zabiegiem przy tworzeniu herbów powiatowych. Prócz tego należy również nawiązać do symboli jednoznacznie związanych z miejscową tradycją. W naszym przypadku były to elementy heraldyki miast będących siedzibami powiatów.
Dla przykładu, herb powiatu miechowskiego posiada dodatkowo skrzyżowane szable powstańcze oraz podwójny krzyż bożogrobców miechowskich, który występuje w herbie miejskim. W herbach powiatów tarnowskiego i gorlickiego pojawiły się elementy herbów szlacheckich: Leliwa i Zadora. Odwołują się one do rodów Tarnowskich i Karwacjanów, które odgrywały tam dominującą rolę. W powiecie brzeskim pojawia się pół Gryfa z herbu miejskiego.

We współczesnej polskiej heraldyce samorządowej zasadniczo niedopuszczalne jest dzielenie pola tarczy. Udało się nam uniknąć takich podziałów, mimo że często mamy do czynienia z kilkoma przedmiotami heraldycznymi. Poszczególne symbole były komponowane na tarczy w odpowiednich do siebie relacjach.

Opracowanie herbu zawsze poprzedzają spotkania z przedstawicielami samorządów, dyskusje, gromadzenie materiałów historycznych – studium historyczno-heraldyczne, które dostarcza źródłowych podstaw do opracowania herbu. Wstępna koncepcja herbu jest przedmiotem konsultacji z władzami, a po akceptacji konkretnych wersji następuje ostateczne opracowanie zestawu symboli: herbu, flagi i pieczęci. Na tym etapie projekt jest dostosowywany do różnych metod powielania, z uwzględnieniem czytelności poszczególnych elementów. Dobierana jest odpowiednia grubość linii konturowej, redukowane są zbędne detale, upraszczane szczegóły. Przy bardziej skomplikowanych herbach zdarza się, że powstają dwie wersje: jedna z nich do pomniejszeń. Współpraca z samorządami często wymaga ustępstw i zmian w projekcie. Czasem trzeba długo walczyć i przekonywać o słuszności podjętych decyzji.

Dobrze jest, gdy symbole są stosowane z pewną wiedzą, szacunkiem i świadomością ich znaczenia, gorzej, jeżeli są używane nieświadomie, a ich wybór wynika tylko z upodobań twórcy lub zleceniodawcy. Projektant, który wykorzystuje istniejące symbole lub tworzy nowe, powinien zapoznać się z ich ikonografią i znaczeniem.

Niekiedy trudno projektantowi przezwyciężyć chęć większego uproszczenia godła, nadania mu nowoczesnej i oryginalnej stylistyki, należy jednak dostosować się do zasad obowiązujących od średniowiecza. Trzeba pamiętać, że zaprojektowany herb, zatwierdzony przez Komisję Heraldyczną, wchodzi na stałe do symboliki samorządowej. Zatwierdzone herby podlegają ochronie prawnej i nie powinny ulegać zmianom. Dbajmy o nasz wizerunek, szczególnie o to, by był ponadczasowy!

1. O początkach i rodzajach znaków własnościowych wiele powiedziano w książce Pera Mollerupa Marks of Excellence. Mowa w niej nie tylko o znakach do oznaczania bydła, tzw. piętnach, ale także o znakach na ceramice, meblach, znakach probierczych, kamieniarskich, drukarskich, monogramach i innych.
2. Heroldowie zajmowali się prowadzeniem ceremonii dworskich, ustalaniem reguł turniejów rycerskich oraz ogłaszaniem wiadomości i zarządzeń władzy. Zawdzięczamy im opracowanie wszystkich zasad sztuki heraldycznej oraz herbarzy zawierających malowane herby królów, książąt i znaczniejszych rycerzy, wraz z opisami i określeniem posiadacza.
3. A. Plewako, J. Wanag, Herbarz miast polskich, Arkady, Warszawa 1994.
4. S.K. Kuczyński, Polskie herby ziemskie, Warszawa 1993.
5. Blazonowanie – lakoniczny i bardzo precyzyjny język heraldyczny; sposób opisywania herbu wedle ściśle określonych reguł. Herb zawsze opisywany jest od strony rycerza trzymającego tarczę. Tak więc heraldyczna prawa strona tarczy jest dla patrzącego stroną lewą.
6. Figury zaszczytne – najprostsze figury heraldyczne powstałe przez dzielenie pola tarczy – mogą być godłem same w sobie.
7. Mobilia – przedmioty heraldyczne, do których zaliczamy m.in. narzędzia i elementy uzbrojenia.
8. Więcej na temat klasyfikacji godeł w książce prof. dra hab. Stefana Krzysztofa Kuczyńskiego Polskie herby ziemskie.
9. Uszczerbienie herbu – odejmowanie pewnych części godła lub jego zwielokrotnienie w celu stworzenia nowego herbu, który nawiązuje do pierwowzoru.

Literatura

W. Drelicharz, Z. Piech, Dawne i nowe herby Małopolski, Kraków 2004.
W. Drelicharz, Z. Piech (red.), Współczesna heraldyka samorządowa i jej problemy, Kraków 2000.
P. Dudziński, Alfabet heraldyczny, Warszawa 1997.
S.K. Kuczyński, Polskie herby ziemskie, Warszawa 1993.
J. Szymański, Nauki pomocnicze historii, Warszawa 2001.
A. Znamierowski, Insygnia, symbole i herby polskie, Warszawa 2003.

Szukaj nas na Facebooku

Szukaj