O autorze

Alan Záruba

Studiował typografię w London School of Printing. Jest założycielem Alba Design Press w Pradze oraz współtwórcą i redaktorem magazynu „Deleatur”. Nauczyciel wizytujący Akademii Sztuk Pięknych, Projektowania i Architektury w Pradze oraz Merz Academy w Stuttgarcie.

Artykuł

Artykuł ukazał się w numerze 18 (I/2006) kwartalnika 2+3D

Projektowanie graficzne

Isotype. Demokracja dla wszystkich

Alan Záruba, 27 października 2009
Strona: 1 | 2 | 3

Kiedy skończą się wieki średnie? Gdy wszyscy ludzie będą mogli korzystać z dóbr kultury i zniknie przepaść między warstwą wykształconą i niewykształconą. Ludzie będą w tych przyszłych czasach lepiej rozumieć i przeżywać swoje życie. Być może wszyscy będą wtedy pracować w swoich specjalnościach, przy czym każdy będzie musiał brać udział w życiu społecznym i dzielić się odpowiedzialnością za problemy świata. Nasze pokolenie otwiera drogę dla nowego standardu życia dnia jutrzejszego dzięki podejmowanym licznym akcjom wskazującym kierunki rozwoju*.

Są w historii takie momenty, w których podstawowe zasady demokracji i myśli humanistycznej powinny być wyjątkowo jasne i zrozumiałe – dla wszystkich, bez względu na różnice rasowe, język lub wykształcenie. W XX w. pojawiły się nowe potrzeby społeczne i ekonomiczne. Wynikały z szeregu zjawisk – doświadczeń dwóch tragicznych wojen światowych, zmiennych okresów prosperity i kryzysu, gwałtownego rozwoju technologicznego oraz niespotykanego wcześniej wzrostu populacji.

Artykuł jest poświęcony twórcom, którzy opracowali szalenie interesującej metody wizualnego przekazu informacji, wyjątkowo ważnego w tych szczególnych momentach historii. Najbardziej intrygującą jawi się tu postać Austriaka Otto Neuratha (1882–1945), socjologa, zajmującego się także ekonomią polityczną i innymi naukami społecznymi, wizjonera, aktywnego promotora nowego sposobu kształcenia i informowania ludzi, wybitnego specjalisty od języka i komunikacji.

 Dr Otto Neurath, 1945
 Dr Otto Neurath, 1945

Dr Otto Neurath, 1945

Neurath wraz z kolegami zajął się rozpowszechnianiem autorskich idei społecznych. Podstawową zasadą ich działania były pieczołowicie przygotowywane materiały wizualne. Stworzyli grupę, która mogłaby być wzorcem doskonałego zespołu projektowego XXI wieku – nie byli niewolnikami technologii, lecz aktywnymi twórcami idei.

Otto Neurath w 1911 roku rozpoczął badania nad problemami wojny i pokoju. Te prace badawcze stworzyły podwaliny dla jego dalszych działań i znacząco wpłynęły na kształtowanie autorskiej idei społecznego planowania. Neurath był jednym z nielicznych specjalistów w zakresie nauk społecznych, który przewidział potrzebę planowania produkcji i konsumpcji w okresie wojny. Po wojnie zamierzał rozszerzyć swoje badania, dostrzegał bowiem potrzebę powszechnego oświecenia w odrodzonym demokratycznym świecie.

Zakończenie pierwszej wojny światowej przyniosło, jak wiadomo, ogromne zmiany społeczne w Europie Środkowej i Wschodniej. Nowo powstałe demokracje musiały stosować w swojej polityce propagandowej pionierskie środki wizualne. Powstała wtedy konieczność szybkiego i skutecznego informowania o istotnych kwestiach społecznych i ekonomicznych, a dane statystyczne pojawiały się masowo na plakatach, w gazetach i broszurach.

Kiedy kończyła się I wojna światowa Neurath pracował w Ministerstwie Wojny w Wiedniu. Wówczas otrzymał propozycję objęcia stanowiska dyrektora nowo powstającego Muzeum Ekonomii Wojny w Lipsku (Kriegswirtschafts-Museums Leipzig). Niestety, kryzys jaki ogarnął powojenne Niemcy szybko doprowadził do upadku tej instytucji. Ta sytuacja paradoksalnie pozwoliła Neurathowi na zrealizowanie jego planów w ojczystej Austrii.

Na początku lat 20. Neurath rozpoczął pracę na stanowisku sekretarza generalnego Stowarzyszenia Budownictwa Mieszkaniowego (Housing Association) w Wiedniu.

W pracy był nieprzeciętnie aktywny – wygłaszał referaty zbierał dokumenty, modele, fotografie, wykresy statystyczne, graficzne wizualizacje, które miały istotne znaczenie dla rozwoju budownictwa publicznego. Swoje zbiory zaprezentował na wystawie w Wiedniu w 1923 r. Ekspozycja zyskała znakomite recenzje. Neurathowi udało się pokazać nie tylko problem, lecz także sposób jego rozwiązania. Po wystawie, dzięki staraniom Otto Neuratha, jej część stała się zalążkiem nowego Muzeum Budownictwa Mieszkaniowego i Planowania Miejskiego w Wiedniu (Der Internationalen Städtebauausstellung in Wien). Rok później zostało ono przekształcone w Muzeum Społeczno-Ekonomiczne (Gesellschafts- und Wirtschaftsmuseum, znane również pod nazwą Ge-Wi-Mu). Neurath został jego dyrektorem.

Pracował w Ge-Wi-Mu nad tym, co stanowiło podstawowe zbiory muzeum – eksponatami, planami, wyposażeniem domów, czy prostymi czarno-białymi wykresami. Jednocześnie odczuwał potrzebę opracowania jednolitej metody, która umożliwiłaby zapis graficzny, odczytywany w łatwo przyswajalny sposób. W połowie lat 20. nie było mocnej tradycji projektowania komunikacji wizualnej, na której mógłby się oprzeć. Brakowało odpowiedniego języka graficznego. Diagramy statystyczne budowane były zazwyczaj z krzywych linii, słupków lub wykresów, a dla zaznaczenia reprezentowanych ilości używano kółek, kwadratów bądź obrazków o odpowiednio zróżnicowanych rozmiarach. Tymczasem Neurath planował opracowanie metody, która w przyszłości miała szanse stać się uniwersalnym elementem procesu edukacji, wyjaśniającym współczesny socjologiczny obraz świata za pomocą języka wizualnego.

Zespół, który podjął prace pod jego kierunkiem, składał się z dwóch dyrektorów artystycznych, dwóch analityków, współpracowników Muzeum oraz wielu utalentowanych techników i naukowców, których Neurath zapraszał do prowadzenia badań. Byli wśród nich eksperci od statystyki, historii, medycyny, kartografii, geografii, inżynierii, zarządzania przemysłem, historii sztuki itd.

Zespół odrzucił stare metody i rozpoczął eksperymenty z nowo stworzonym językiem wizualnym. Jego podstawę stanowiły symbole zaprojektowane tak, aby nie tylko przenosiły określone znaczenia, ale by w zestawieniach tworzyły złożone znaki, jak ma to miejsce w przypadku słów. Kiedy podstawowe figury statystyczne były gotowe, przystąpiono do wdrażania głównej zasady konstruowania diagramów: ilość nie miała być ilustrowana wielkością znaku lecz jego zwielokrotnieniem; kolor był używany w celu rozróżniania lub nadania znaczenia; tytuły oraz legendy złożone były Futurą – krojem pisma autorstwa Paula Rennera, odlanym przez Buer Foundry w połowie lat 20.

W ten sposób w 1925 r. powstał nowy międzynarodowy język graficzny, który Otto Neurath nazwał „metodą wiedeńską”. W połowie lat 30. nadano mu nową nazwę – Isotype (International System of Typographic Picture Education). Jego zasady były konsekwentnie stosowane przez 50 lat. Piktogramy stały się pomostem łączącym symboliczny, ogólny język i bezpośrednie, empiryczne doświadczenie.

Wśród osób, które miały największy wpływ na powstanie systemu Isotype byli Marie Reidemeister oraz Gerd Arntz. Marie Reidemeister została zatrudniona w Muzeum w 1925 r. Odgrywała w nim kluczową rolę. Analizowała dane, zdobywała potrzebne informacje od ekspertów, podejmowała decyzje, co warte jest opracowania lub jak sprawić, aby przetworzone fakty były zrozumiałe dla szerokiej rzeszy odbiorców, i w końcu, jak powiązać to z ogólnie dostępną wiedzą oraz istniejącymi już diagramami. W dzisiejszych czasach określilibyśmy jej rolę jako osoby zarządzającej projektem, która dba o dobrą współpracę między ekspertami dostarczającymi dane i artystami, którzy opracowują je graficznie. Gerd Arntz był lewicującym niemieckim artystą i rytownikiem, jednym z najlepszych projektantów symboli graficznych. Był bardzo dobrym linorytnikiem i od 1927 r., czyli od momentu, w którym rozpoczął pracę w Muzeum, wszystkie symbole były wycinane w linoleum.

Strona: 1 | 2 | 3

Tłumaczenie Jacek Mrowczyk

* Otto Neurath: A New Language – Visual Education. Survey Graphic, Nowy Jork, 1937

Tekst jest zapisem referatu wygłoszonego na konferencji AtypI w Helsinkach 18 września 2005.

Artykuł jest rezultatem badań autora, rozpoczętych w roku 2000. Do tej pory udało mu się zorganizować dwie wystawy („Otto Neurath: Isotype and Development of Modern Global Sings” i wspólnie z Erwinem K. Bauerem „Understand the World!”) oraz wydać katalog (Alba Design Press, 2002, ISBN 80-902840-7-8). Projekt nie byłby możliwy bez życzliwej pomocy wielu ludzi m.in.: Petry Černej Oven, Erica Kindela, Paula Stiffa, Sue Walker, Robina Kinrossa, Fransa Petersea, Paula Mijksenaara, Warrena Lee oraz Ivy Knobloch. Więcej informacji o projekcie można znaleźć na stronie: www.albadesign.org

Szukaj nas na Facebooku

Szukaj