O autorze

Kerstin Wickman

Artykuł

Artykuł ukazał się w numerze 13 (IV/2004) kwartalnika 2+3D

Produkt

Jak to robią w Szwecji?

Kerstin Wickman, 4 listopada 2012

Artykuł archiwalny

Sytuację szwedzkiego dizajnu dobrze oddaje popularne w tym kraju przysłowie o siedzeniu między dwoma krzesłami. Jedynymi instytucjami rzeczywiście poczuwającymi się do odpowiedzialności za krajowe wzornictwo były przez lata organizacje zawodowe – przede wszystkim istniejący od 159 lat związek Svensk Form, SID – Związek Designerów Szwedzkich (Föreningen för Svenska Industridesigner) i KIF – Związek Rzemiosła Artystycznego i Projektowania Przemysłowego (Svenska Konsthantverkare och Industriformgivare). Wszystkie utrzymywały się ze składek członkowskich i przypadkowych dochodów, działając niekiedy na granicy egzystencji.

Związki i stowarzyszenia zawodowe tradycyjnie zajmowały się głównie kwestiami edukacji i wyceny prac. Svensk Form (działający do 1976 pod nazwą Svenska Slöjdföreningen – Szwedzki Związek Rękodzielniczy) był też odpowiedzialny za reprezentację środowiska na wystawach światowych, międzynarodowych i krajowych, np. na wystawie krajowej w 1917, sztokholmskiej w 1930, „H55” w Helsingborgu w 1955, „Nordform” w 1990 w Malmö. Wymienione ekspozycje wywarły największy wpływ na rozwój szwedzkiego wzornictwa. Międzynarodowe zainteresowanie wzbudził udział Szwedów w wystawach światowych w Paryżu w roku 1925 i 1937, w Nowym Jorku w 1927 i 1939, w Londynie w 1931, w mediolańskim Triennale w latach 50. oraz wystawy objazdowe „Design in Scandinavia” w latach 1954–1957 i „Design for Every Body” w latach 90. Władze państwowe i partie polityczne wykazywały nikłe zainteresowanie tą tematyką i nie czuły się zobowiązane do pomocy finansowej.

Sigurdur Gustafsson, „Take Away”, prod. Källemo, 2000

Sigurdur Gustafsson, „Take Away”, prod. Källemo, 2000

Sigurdur Gustafsson, „Take Away”, prod. Källemo, 2000

Matti Klenell, „Kapoor”, prod. Örsjö

Matti Klenell, „Kapoor”, prod. Örsjö

Matti Klenell, „Kapoor”, prod. Örsjö

Matti Klenell, „Droplight”, prod. Örsjö

Matti Klenell, „Droplight”, prod. Örsjö

Matti Klenell, „Droplight”, prod. Örsjö

Svensk Form występował – niekiedy z powodzeniem – o sfinansowanie konkretnych przedsięwzięć lub zadań. Uzyskiwał np. dotacje Instytutu Szwedzkiego na organizowanie zagranicznych wystaw dizajnu i rzemiosła artystycznego, niewielki roczny budżet na zapraszanie zagranicznych dziennikarzy, na muzealne i targowe materiały promocyjne oraz środki na propagowanie wzornictwa w kraju. W ostatnich latach odpowiedzialność finansową za tego rodzaju działalność ponosiło Ministerstwo Kultury (poprzez Państwową Radę Kultury), a wcześniej obciążała ona Ministerstwo Handlu. Stosownie do zależności resortowych projektowanie i wzornictwo zaliczano albo do sfery kultury, albo do sfery gospodarczo-ekonomicznej, co w konsekwencji spowodowało, że znalazły się pomiędzy wspomnianymi na wstępie „dwoma krzesłami”.

Mats Theselius, „Elektra”, prod. Källemo, 2001

Mats Theselius, „Elektra”, prod. Källemo, 2001

Mats Theselius, „Elektra”, prod. Källemo, 2001

Mats Theselius, „Bruno”, prod. Källemo, 1997

Mats Theselius, „Bruno”, prod. Källemo, 1997

Mats Theselius, „Bruno”, prod. Källemo, 1997

W 1981 roku Svensk Form powołał zespół, którego celem było rozeznanie możliwości zorganizowania Centrum Dizajnu w Sztokholmie. Wszystkie profesjonalne związki, od projektantów reklam do mebli, dyskutowały o tym, jak powinna wyglądać jego działalność i jaką rolę ma spełniać. Delegacja pod przewodnictwem prezesa Związku przedstawiła ministrowi handlu raport z zebranymi opiniami. W 1985 roku oficjalnie otwarto Centrum Dizajnu z siedzibą w śródmieściu Sztokholmu. Jego szefem został projektant Torsten Dahlin. Ponieważ organizacji Centrum patronowało Ministerstwo Handlu, dizajn traktowano raczej w kategoriach ekonomicznych, widząc w nim przede wszystkim narzędzie konkurencji. Żeby podnieść efektywność działania Centrum, w 1989 roku powołano Fundację Szwedzkiego Dizajnu – SVID. Svensk Form był reprezentowany w Zarządzie Fundacji. Centrum upadło po tym, jak Dahlin zdecydował się przenieść siedzibę do biurowca Związku Przedsiębiorców – po likwidacji lokali wystawowych i restauracji przestało pełnić funkcję środowiskowego miejsca spotkań.

Działalność SVID skoncentrowała się w tym czasie na propagowaniu wzornictwa w małych i średnich przedsiębiorstwach. Około roku 1990 zainicjowano projekt „100 godzin dizajnu”. Firmy, które dotąd nie współpracowały z projektantem, mogły go zatrudnić na 100 godzin, a ustalone zgodnie z cennikiem honoraria wypłacała Fundacja, która pośredniczyła między zainteresowanymi stronami. Do priorytetowych zadań SVID należało również podnoszenie rangi zawodu poprzez inicjowanie badań związanych z dizajnem i utrzymywanie kontaktów z uczelniami. Traktowanie dizajnu jedynie jako wzornictwa przemysłowego było krytykowane przez inne grupy projektantów – mebli, ceramiki, szkła, tkaniny i grafiki – którzy czuli się pominięci.

Monica Förster, „Cloud”, prod. Snowcrash, 2002. Przenośny, 12-kilogramowy, nadmuchiwany pokój do spotkań i odpoczynku. Wyróżnienie honorowe Excellent Swedish Design 2002. Od 2003 „Cloud” znajduje się w ofercie firmy Offecct

Monica Förster, „Cloud”, prod. Snowcrash, 2002. Przenośny, 12-kilogramowy, nadmuchiwany pokój do spotkań i odpoczynku. Wyróżnienie honorowe Excellent Swedish Design 2002. Od 2003 „Cloud” znajduje się w ofercie firmy Offecct

Monica Förster, „Cloud”, prod. Snowcrash, 2002. Przenośny, 12-kilogramowy, nadmuchiwany pokój do spotkań i odpoczynku. Wyróżnienie honorowe Excellent Swedish Design 2002. Od 2003 „Cloud” znajduje się w ofercie firmy Offecct

Do końca lat 90. państwo dotowało SVID – Fundacja otrzymywała 8,5 mln koron rocznie z budżetu Ministerstwa Gospodarki. Z tych funduszy finansowano również cztery regionalne oddziały Centrum, których celem jest do tej pory promowanie wzornictwa wśród przedsiębiorców na szczeblu lokalnym. Zdecydowanie mniejszy budżet (1,4 mln) otrzymał od Rady Kultury (ze środków Ministerstwa Kultury) Svensk Form, jako organizacja nadrzędna, skupiająca wszelkie dziedziny projektowania
i promująca dizajn w kraju i za granicą.

W państwowym raporcie o stanie kultury z 1995 roku stwierdzono zaniedbania w zakresie dizajnu, zwłaszcza w porównaniu z innymi krajami skandynawskimi, a przede wszystkim z Norwegią, gdzie jego rozwój był najbardziej dynamiczny. Władze Finlandii dotowały prezentowane na całym świecie wystawy. Duńskie Centrum Designu prowadziło bardzo szeroką działalność wydawniczą w językach duńskim, angielskim i hiszpańskim. W Norwegii odpowiedzialność finansową za promocję wzornictwa przejął minister kultury. Sytuacja wzbudziła zaniepokojenie rządu szwedzkiego.

Szwecja to raj dla analityków – zanim rozpocznie się postulowane w rezultacie analiz działania, problem często jest już nieaktualny. Pierwszą konsekwencją rządowego raportu było w 1996 roku zobligowanie Röhsska Muzeum w Göteborgu (jedynego w kraju muzeum rzemiosła artystycznego
z prawdziwego zdarzenia) do objęcia działalnością całej sfery projektowania. Państwo dofinansowało Muzeum kwotą 500 tys. koron rocznie.

Eero Koivisto, „DNA”, prod. Offecct, 2003. Seria czterech stolików z możliwością zestawiania w różne układy

Eero Koivisto, „DNA”, prod. Offecct, 2003. Seria czterech stolików z możliwością zestawiania w różne układy

Eero Koivisto, „DNA”, prod. Offecct, 2003. Seria czterech stolików z możliwością zestawiania w różne układy

Studio „No Picnic”, „Escape”, zestaw mebli dla kina domowego, prod. Felicerossi

Studio „No Picnic”, „Escape”, zestaw mebli dla kina domowego, prod. Felicerossi

Studio „No Picnic”, „Escape”, zestaw mebli dla kina domowego, prod. Felicerossi

Należało opracować plan polityki władz wobec architektury i dizajnu. Powołano międzyresortową grupę do przeprowadzenia tych działań. Do zespołu weszli przedstawiciele wszystkich zainteresowanych resortów: ekonomii, kultury, środowiska, szkolnictwa, handlu, spraw zagranicznych i spraw socjalnych. Aby sprecyzować zagadnienia, odwołano się do grupy około 200 osób mających różnego rodzaju powiązania z projektowaniem, prosząc je o opinie „jak wzmocnić szwedzkie projektowanie
i dizajn”. Dyskusja dotyczyła związków projektowania z ochroną środowiska, gospodarką i kształceniem, pozycji dizajnu szwedzkiego na arenie międzynarodowej oraz oczekiwań dotyczących posunięć państwa w tym zakresie. Wszyscy byli zgodni co do tego, co należy robić, i krytykowali ignorancję władz w kwestiach dizajnu.

W 1997 roku opublikowano dokument Kształt przyszłości: propozycja planu działań na rzecz architektury i projektowania, na który złożyły się wnioski komisji międzyresortowej. Urzędnicy z ośmiu departamentów zgodnie zaakceptowali wspólny plan przedsięwzięć. Ten dobrze sformułowany, jak na biurokratyczne pisma, nadający się do czytania dokument analizowano i dyskutowano w środowiskach projektowych, traktując go prawie jak biblię. Przyjęto go z uznaniem, jako wyraz dobrej woli państwa i dowód przełamania partykularnych interesów resortowych, oznaczający zbliżenie się do istoty problemu.

We wstępie dokumentu napisano: „architektura i wzornictwo są częścią naszej kultury i czynnikami rozwoju społecznego, a przy tym wiążą się
z demokracją – dotyczą bowiem wszystkich ludzi, ich dostępu do właściwych warunków środowiska, do produktów wysokiej jakości i możliwości stawiania wymagań w tym względzie”. Państwo ma dawać dobry przykład, kierując się jakością nabywanego wyposażenia wnętrz, projektów graficznych i produktów. Sformułowano wymagania estetyczne wchodzące w zakres prawa budowlanego, między innymi stwierdzenie, że „aspekty jakości i piękna nie mogą ustępować krótkowzrocznie pojmowanym wymogom ekonomicznym”. Gdyby to stwierdzenie funkcjonowało w praktyce, byłoby efektywną bronią dla architektów i projektantów egzekwujących uznanie ich zawodowych kompetencji.

Studio „No Picnic”, zegarek „Frost”, prod. Axcent of Scandinavia

Studio „No Picnic”, zegarek „Frost”, prod. Axcent of Scandinavia

Studio „No Picnic”, zegarek „Frost”, prod. Axcent of Scandinavia

Zaistniała potrzeba stymulacji badań nad kształceniem dizajnerów. Zdopingowano szkolnictwo do zrewidowania programu edukacji w szkołach podstawowych pod kątem uwzględnienia w nim zagadnień architektury, projektowania i dizajnu, a Instytut Szwedzki i Radę do Spraw Eksportu zobligowano do opracowania strategii prezentowania krajowego dizajnu za granicą. W programie podkreślono, że Szwecja powinna być światowym liderem w dyscyplinach projektowych. Okazało się jednak, że szefowie przedsiębiorstw i decydenci nie doceniali roli dizajnu w rozwoju produktu
i jego ekonomicznego znaczenia. Kształtowanie przestrzeni publicznej wciąż charakteryzowały sprzeczności i brak koordynacji. Utrzymywał się również niedostatek miejsc ekspozycji i forów dyskusyjnych poświęconych wzornictwu.

Z czasem zgodzono się, że mimo trafnych spostrzeżeń program działania nie uwzględniał w dostatecznym stopniu środowisk dizajnerskich i preferował zagadnienia architektury. Z początkiem roku 1999 podjęto prace nad nowym raportem dotyczącym wzornictwa. Celem była pogłębiona analiza ponad dwudziestu zagadnień związanych z polityką państwa w tym zakresie. Oprócz analityka Claesa Ljungha zaangażowano do tego dwie osoby, których zadaniem było formułowanie tekstów. Jedną z nich była autorka niniejszego artykułu. Raport ukazał się w dwóch częściach – w pierwszej, opublikowanej pod koniec roku, zaproponowano stworzenie w Sztokholmie centralnego miejsca spotkań i wystaw, służącego popularyzacji wzornictwa. W ośrodkach przemysłowych miałyby powstać muzea i archiwa. Postulowano również powoływanie organizacji propagujących dizajn i kształcenie w tej dziedzinie. Svensk Form, równolegle z działalnością wystawienniczą, miałby prowadzić bibliotekę, archiwum oraz dysponować środkami na badania.

Erika Lagerbielke, karafka na wodę „Merlot”, prod. Orrefors, 2004

Erika Lagerbielke, karafka na wodę „Merlot”, prod. Orrefors, 2004

Erika Lagerbielke, karafka na wodę „Merlot”, prod. Orrefors, 2004

Ingegerd Ríman, miska „Pond”, prod. Orrefors, 2004

Ingegerd Ríman, miska „Pond”, prod. Orrefors, 2004

Ingegerd Ríman, miska „Pond”, prod. Orrefors, 2004

Rok później, w drugiej części raportu, wysunięto następujące postulaty:
–    szkolenia urzędników państwowych, którzy poprzez swoją działalność powinni upowszechniać wzornictwo;
–    poprawy estetyki wnętrz instytucji oraz przestrzeni publicznych, poprzez opracowanie wytycznych dla wykonawców modernizacji obiektów państwowych;
–    stworzenia projektantom możliwości prezentowania swoich prac w budynkach instytucji państwowych i placówkach dyplomatycznych za granicą;
–    organizowania konkursów umożliwiających młodym projektantom publiczne zaprezentowanie swoich prac;
–    powołania Rady Wzornictwa, złożonej z 15 osób zawodowo związanych z tą dyscypliną, podlegającej bezpośrednio ministrowi kultury, której stałym zadaniem byłoby informowanie rządu o potrzebach i rozwoju dizajnu;
–    koordynacji lokalnych potrzeb z zakresu wzornictwa przez tworzenie w landach centrów dizajnu prowadzących działalność popularyzatorską i doradczą dla przedsiębiorców;
–    zapewnienia państwowym ośrodkom badawczym funduszy na rozwój badań podstawowych w dziedzinie dizajnu, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień ekologicznych;
–    zaktywizowania przez Instytut Szwedzki działań zmierzających do zmiany wizerunku kraju na arenie międzynarodowej, m.in. poprzez prezentację osiągnięć w projektowaniu;
–    stworzenia przez Radę do Spraw Eksportu programu branżowego dotyczącego udziału wzornictwa w handlu zagranicznym;
–    opracowania przez Archiwum Państwowe optymalnych sposobów zbierania, archiwizowania i udostępniania publiczności i instytucjom oświatowym materiałów historycznych z dziedziny dizajnu.

Studio „No Picnic”, lodówko-zamrażarka „RFR”, klienci Europejska Agencja Kosmiczna i Astrium, 2001. Zaprojektowana dla pierwszej Międzynarodowej Stacji Kosmicznej

Studio „No Picnic”, lodówko-zamrażarka „RFR”, klienci Europejska Agencja Kosmiczna i Astrium, 2001. Zaprojektowana dla pierwszej Międzynarodowej Stacji Kosmicznej

Studio „No Picnic”, lodówko-zamrażarka „RFR”, klienci Europejska Agencja Kosmiczna i Astrium, 2001. Zaprojektowana dla pierwszej Międzynarodowej Stacji Kosmicznej

Brak muzeów, miejsc na ekspozycje i spotkania związane z dizajnem był najdotkliwiej odczuwalny w Sztokholmie, gdzie zlokalizowana jest większość biur projektowych i szkół wzornictwa. W Malmö od roku 1964 funkcjonuje pod szyldem Form/Design Center stały lokal wystawowy przeznaczony do prezentacji współczesnego dizajnu; w roku 1974 poświęcono na ten cel wielki stary budynek w centrum miasta. Muzeum w Kalmar zainicjowało w 1978 roku organizację „Archiwum Szwedzkiego Projektowania”, aby zabezpieczyć np. szkice i próbki materiałów, które w innych okolicznościach prawdopodobnie uległyby zniszczeniu. Dotacje państwowe umożliwiły z czasem przeniesienie Archiwum do Pukeberg. Kolejną instytucją odpowiedzialną za gromadzenie eksponatów związanych z projektowaniem jest Muzeum Röhsska w Göteborgu (ściana w ścianę z HDK – Wyższą Szkołą Dizajnu i Rzemiosła Artystycznego). W małej miejscowości Hällefors w Bergslagen wznoszony jest obecnie nowo zaprojektowany Dom Formy, gdzie będzie się mieściło muzeum dizajnu
z unikalnymi, dużymi zbiorami. Tam też ma siedzibę trzyletnia licencjacka szkoła projektowania finansowana ze środków unijnych i państwowych. Unia Europejska prowadzi politykę wspierania małych, prowincjonalnych ośrodków. Sztokholm, podobnie jak inne europejskie metropolie, musi inaczej zdobyć fundusze na podobne przedsięwzięcia.

Svensk Form, w uznaniu jego działalności, otrzymywał w latach 1998–2001 dotacje państwowe wysokości 1 mln koron rocznie na propagowanie dizajnu w kraju i za granicą. Konsekwencją wyżej omówionego raportu było przyznanie federacji w 2001 roku dodatkowych 5 mln koron na zorganizowanie miejsca spotkań środowiska. Svenk Form przeniosła swoje biura i redakcję dwumiesięcznika „Form” do większego budynku w sąsiedztwie Muzeum Sztuki Nowoczesnej (Moderna Museet) i Muzeum Architektury, gdzie ma możliwość urządzania wystaw, odczytów, prelekcji i dyskusji. Związek już wcześniej posiadał zasobną bibliotekę, archiwum rysunkowo-fotograficzne i duże zbiory zagranicznych czasopism poświęconych rzemiosłu artystycznemu i wzornictwu, które teraz są udostępniane szerszej publiczności. Svensk Form raz jeszcze stał się centrum dizajnu, ale tym razem jest ono bardziej zasobne i prowadzi bardziej zróżnicowaną działalność niż SVID w centrum Sztokholmu w końcu lat osiemdziesiątych.

Anna von Schewen, „Hug & Big Hug”, prod. Gärsnäs, 2002. Nagroda główna Excellent Swedish Design 2002

Anna von Schewen, „Hug & Big Hug”, prod. Gärsnäs, 2002. Nagroda główna Excellent Swedish Design 2002

Anna von Schewen, „Hug & Big Hug”, prod. Gärsnäs, 2002. Nagroda główna Excellent Swedish Design 2002

Jonas Bohlin, stół z serii „Triptyk”, prod. Källemo, 1988

Jonas Bohlin, stół z serii „Triptyk”, prod. Källemo, 1988

Jonas Bohlin, stół z serii „Triptyk”, prod. Källemo, 1988

Rząd szwedzki ogłosił rok 2005 rokiem dizajnu. Setki państwowych urzędów różnych instancji zobowiązano do określenia swoich poglądów na ten temat. Aparat państwowy zachęcano już od 1999 roku do pisemnego sformułowania własnego planu działania w zakresie architektury i dizajnu. Do udziału w obchodach zachęcano również organa samorządowe, szkoły i przedsiębiorstwa. Ministerstwo Gospodarki zadecydowało, że SVID otrzyma w latach 2003–2005 po 20 mln koron rocznie na prowadzenie dziesięciu narodowych programów dotyczących tej dziedziny. Jednym z nich jest działalność biura organizacyjnego Roku Dizajnu, w siedzibie Svensk Form. Budżet biura, którego zadaniem jest koordynacja wszystkich okazjonalnych inicjatyw, wynosi 2 mln koron.

Mírten Claesson, Eero Koivisto, Ola Rune, „Pebbles” – „wysepki” do siedzenia, prod. Cappellini, 2002. Wyróżnienie Excellent Swedish Design

Mírten Claesson, Eero Koivisto, Ola Rune, „Pebbles” – „wysepki” do siedzenia, prod. Cappellini, 2002. Wyróżnienie Excellent Swedish Design

Mírten Claesson, Eero Koivisto, Ola Rune, „Pebbles” – „wysepki” do siedzenia, prod. Cappellini, 2002. Wyróżnienie Excellent Swedish Design

Program obchodów liczy 500 punktów, a informacje o nich można znaleźć na stronie internetowej www.merdesign.se [merdesign – więcej dizajnu]
W ostatnich latach powstało wiele nowych szkół dizajnu. Poza 160-letnią Konstfack, 156 letnią HDK, niespełna 15-letnią Designhögskolan w Umeĺ i nową szkołą w Lund, obecnie działa już około 10 szkół wyższych i stale rosnąca liczba szkół specjalistycznych z większą lub mniejszą liczbą kursów projektowania. Jeszcze nigdy dizajn nie cieszył się tak dużym zainteresowaniem. Dla tych, którzy dostatecznie długo zajmują się tą dziedziną, oczywiste jest, że te zmiany nie wzięły się same
z siebie. Svensk Form i inne tego typu organizacje dziesiątki lat walczyły o zrozumienie. To dowód, że trzeba być nieustępliwym. Szczególnie teraz, gdy dizajn zdobył tak wielką popularność, że pojawiło się ryzyko zbanalizowania go i dalszej pracy „na jałowym biegu”.

Tłumaczenie Jurek Buchacz

Komentarze

  • Architekt
    19 grudnia 2012
    zgłoś do moderacji
    Nadmuchiwany pokój Monic Förster zapewne znalazłby swoje zastosowanie na http://www.virtual-city.eu/makiety/ - Cyplu na Jez. Czos ;)

Szukaj nas na Facebooku

Szukaj