O autorze

Petra Černe Oven

Artykuł

Artykuł ukazał się w numerze 14 (I/2005) kwartalnika 2+3D

Typografia

Skąd się wzięły znaki diakrytyczne?

Petra Černe Oven, 7 listopada 2012

Artykuł archiwalny

Artykuł przedstawia najważniejsze wydarzenia w historii rozwoju znaków diakrytycznych w wybranych językach słowiańskich, w których stosuje się alfabet łaciński, a mianowicie: w czeskim, polskim, chorwackim i słoweńskim. Od IX wieku, kiedy to zaczęto używać alfabetu łacińskiego, wielu reformatorów próbowało udoskonalić zapis występujących w tych językach specyficznych dźwięków.

Moje zainteresowanie znakami diakrytycznymi datuje się od chwili, gdy zauważyłam, jak źle traktowane są w drukach codziennego użytku. Wkrótce doszłam do wniosku, że wynika to nie tyle z technicznej niedoskonałości narzędzi stosowanych w typografii, ile raczej z braku szerszej wiedzy i pogłębionej znajomości zagadnień różnojęzycznego składu1.

Reformy pisma i zmiany ortograficzne są procesem ewolucyjnym, związanym z ogólnym rozwojem języka, rozpowszechnianiem się druku oraz z politycznym klimatem w danym okresie. W językach słowiańskich używa się bardzo wielu znaków diakrytycznych. Niektóre z nich mają nazwy znane w środowiskach typografów na świecie – na przykład „odwrócony daszek” („haček”) albo „ogonek” [jedyne polskie słowo używane w typograficznej terminologii angielskiej – red.] – inne są jednak mniej znane.

Pierwszym językiem słowiańskim, w którym zaczęto stosować znaki diakrytyczne, był czeski, a ich wprowadzanie łączy się z rozwojem czeskiego ruchu narodowego w XIV wieku. W tym czasie we władaniu państwa kościelnego pozostawała nieomal połowa ówczesnej Bohemii, a bogactwo hierarchów wzbudzało zazdrość i niechęć u biedniejszych księży. Ludność wiejska również nie darzyła sympatią Kościoła, który narzucał jej ciężkie podatki. Konflikt miał podłoże zarówno religijne, jak i polityczne – Czesi wspierali program reform Kościoła, natomiast niemiecka elita była im przeciwna. Centrum ruchu narodowego była kaplica Betlejemska w Pradze, a do najbardziej wpływowych reformatorów należał młody kleryk, Jan Hus2. Hus, świadomy znaczenia używania języka narodowego, wygłaszał i spisywał swoje nauki w języku czeskim, co przyczyniło się do szerokiego oddźwięku jego kazań i rozpraw.

Wielkim wkładem w rozwój języka, a tym samym w kształtowanie się świadomości narodowej, był traktat Husa o języku czeskim, zatytułowany później Ortographia Bohemica3. W owym czasie większość dokumentów spisywana była w języku niemieckim lub po łacinie. W dokumentach zapisanych po czesku używano różnych kombinacji liter na oznaczenie typowych dla tego języka dźwięków, stosowano je jednak niekonsekwentnie. Chociaż właściwe znaczenie słowa mogło być ustalone na podstawie kontekstu, to jednak taki sposób zapisu utrudniał czytanie i zrozumienie dokumentu.

Hus, stwierdzając w swym dziele, że alfabet łaciński nie posiada liter odpowiadających niektórym czeskim fonemom, zasugerował, aby każdy dźwięk zapisywany był jedną literą, a nie kombinacją liter. Te spółgłoski, dla których nie można znaleźć odpowiedników w łacińskim alfabecie, jak np. palatalne (podniebienne), powinny być zapisywane za pomocą tzw. kropki górnej4.

Początkowo znaków diakrytycznych używano w dokumentach spisywanych ręcznie, ale wraz z rozwojem druku system Husa znalazł również zastosowanie w książkach. Do najstarszych przykładów należą Kronika Trojańska (il. 1) i Nowy Testament (il. 2). System Husa od XV wieku jest podstawą czeskiej ortografii i nawet reformy przeprowadzone w XIX wieku nie zmieniły znacząco jego znaków diaktrytycznych.

1. Kronika trojańska, ok. 1473–1774

2. Nowy Testament, ok. 1475

Drugim językiem, w którym przeprowadzono reformę pisma, był język polski. Pierwsze prawdziwie przemyślane zmiany wprowadzono w XVI stuleciu, choć pisarze i wydawcy usiłowali rozwiązać problemy ortograficzne znacznie wcześniej5. Okres ten nazywany jest „złotym wiekiem” kultury polskiej, w tym drukarstwa, i wtedy też właśnie standaryzacja pisma stała się najbardziej palącym problemem. Oparto ją na systemie Husa, choć polscy reformatorzy oznaczali specyficzne polskie dźwięki raczej „kreskami w prawo” niż upowszechniającymi się w tym czasie w pisowni czeskiej „odwróconymi daszkami” (tzw. ptaszkami).

Autorami pierwszych propozycji reformy ortografii polskiej byli: Stanisław Zaborowski (Orthographia seu modus recte scribendi et legendi Polonicum idioma quam utilissimus, Kraków, ok. 1513), Jan Seklucjan (Krótka a prosta nauka czytania i pisania, Królewiec 1574), Stanisław Murzynowski (Orthographia polska w książce Jana Seklucjana Testamentu Nowego część pierwsza (…) Przy tym przydana jest nauka czytania i pisania języka polskiego, Królewiec 1551) i Jan Kochanowski (Orthographia polska w książce Jana Ursinusa Methodicae grammaticae libri quattuor, Lwów 1592). Najważniejszym podręcznikiem ortografii okazał się Nowy karakter polski (…) y orthographia polska, opublikowany w 1594 roku przez pisarza i humanistę, a zarazem drukarza i wydawcę, Jana Januszowskiego (il. 3). W podręczniku tym po raz pierwszy zaproponowano zastosowanie do nowej pisowni specjalnego kroju pisma – Nowego karakteru polskiego6. Później użyto go w roku 1600, w Statutach, Prawie i Konstytucji Królestwa Polskiego.

3. Jan Januszowski, Nowy karakter polski (...) y ortographia polska, ok. 1594

W swojej książce Januszowski zawarł nie tylko własną propozycję ortografii, ale też dwie inne: Jana Kochanowskiego (il. 4) i Łukasza Górnickiego (il. 5).  Były one jednak bardziej skomplikowane i prawdopodobnie dlatego punktem wyjścia do dalszego rozwoju polskiej ortografii stała się praca Januszowskiego. 

4. Jan Kochanowski

5. Łukasz Górnicki

Na obszarach języka mówionego chorwackiego7 sytuacja była nieco bardziej złożona. Równolegle z alfabetem łacińskim gdzieniegdzie używano tam również cyrylicy i głagolicy. Pisarze oraz tłumacze, aby zapisać specyficzne dźwięki, wprowadzali szczególnie wiele rozmaitych kombinacji liter. Nikt z nich nie wywarł jednak decydującego wpływu na rzeczywiste upowszechnienie się jednego stylu ortografii. Skomplikowana sytuacja polityczna sprawiła, że sprzyjający zmianom klimat pojawił się dopiero w XIX wieku, wraz z silnym ruchem narodowym. Pod panowaniem Habsburgów językiem oficjalnym pozostawał niemiecki, co hamowało rozwój języka chorwackiego.

Jednym z najwybitniejszych przedstawicieli chorwackiego ruchu narodowego był Ljudevit Gaj, który intensywnie promował literaturę pisaną w ojczystym języku. W 1830 opublikował on zarys chorwacko-słoweńskiej ortografii, zatytułowany Kratka osnova horvatsko-slavenskoga pravopisaňa, który był nie tylko dyskursem o liternictwie, ale i polemiką polityczną. W swym pamflecie Gaj entuzjastycznie przedstawił wagę nowego sposobu pisania, mogącego przyczynić się do zjednoczenia wszystkich narodów słoweńskich.

Już w trakcie prac edytorskich Gaj borykał się ze sprzeciwem intelektualistów z opozycji politycznej. Dodatkowych problemów nastręczały mu techniczne ograniczenia maszyn drukarskich. Początkowo znaki diakrytyczne Gaja (il. 6) nie zostały wcale zaakceptowane. Większe wpływy autor zdobył dopiero w 1835 roku, kiedy zaczął wydawać własną gazetę. Wkrótce podjął współpracę z gramatykiem Vjekoslavem Babukiciem i w 1836 opublikowali wspólnie obszerny artykuł na temat nowej ortografii. Sukces tej publikacji, pełnej narodowej retoryki, polegał na włączeniu czeskich znaków diakrytycznych – zdefiniowanych jako „jedyne prawdziwe litery chorwackie” – do chorwackiego alfabetu (il. 7). 

6. Ljudevit Gaj, Kratka osnova horvatsko-slavenskoga pravopisaňa, 1830

7. Vjekoslav Babukič, Danica Ilirska, 1836

W tym samym okresie, prawie czterysta lat po czeskiej rewolucji, słoweńscy drukarze wciąż stosowali zasady starej ortografii spisane w XVI wieku przez Adama Bohoriča, ale także w tym obszarze językowym rozpoczęły się zmiany. Zmagania o większą niezależność od Habsburgów najsilniejsze były w filologii i literaturze. Pojawiło się kilka nowych koncepcji alfabetu, zachęcających do szerszego używania języka słoweńskiego.

W roku 1824 ksiądz i pisarz Peter Dajnko opublikował swój podręcznik do gramatyki Lehrbuch der windischen Sprache (il. 8). Wprowadził w nim nowe, zaadoptowane z cyrylicy pojedyncze litery na oznaczenie niektórych dźwięków, które wcześniej zapisywane były za pomocą kombinacji paroliterowych. Nowy sposób zapisu zastosowano w kilku tekstach religijnych i podręcznikach szkolnych, ale w 1838 roku alfabet ten został zakazany.

8. Peter Dajnko, Lehrbuch der windischen Sprache, 1824

Inna, znacznie bardziej przemyślana propozycja nowego alfabetu wyszła spod pióra gramatyka, pisarza i tłumacza Frana Metelko, który przedstawił ją w 1825 roku w swym podręczniku gramatyki Lehrgebäude der Slowenischen Sprache (…) (il. 9). Metelko wydrukował kilka książek złożonych swoim alfabetem, ale jego reforma nie spotkała się z dobrym przyjęciem.

9. Fran Metelko, Lehrgebäude der Slowenischen Sprache, 1825

Wspomniane sugestie zmian w ortografii przyczyniły się do zapoczątkowania publicznej dyskusji, nazwanej „słoweńską wojną o alfabet”. Konflikt, który rozgorzał we wczesnych latach trzydziestych XIX wieku, odzwierciedlał wrogie nastawienie do siebie dwóch ruchów literackich, z których jeden wspierał stary sposób zapisu (Bohoriča), a drugi – alfabet Metelki.

Do ostatecznego rozwiązania konfliktu – wprowadzenia czeskich znaków diakrytycznych do języka słoweńskiego – doszło nieoczekiwanie cicho i bez rozgłosu. Pierwszym, który opublikował słoweński podręcznik do gramatyki z czeskimi znakami diakrytycznymi8, był w roku 1843 Anton Murko (il. 10).

10. Anton Murko, Theoretish-praktische Grammatik der slewenishen Sprache (…), Grätz, 1843

Jego intencją było zbliżenie narodów zachodniosłowiańskich na gruncie wspólnej ortografii. Uważał też za naturalne, iż mniejsze narody powinny przyswoić sobie ortografię większych. Ponadto drukarze z regionu Primorska, pozostający pod wpływem pisowni chorwackiej, zaczęli stosować alfabet Gaja (il. 11).

11. Abecédnik za šole po mestih, Trieste, 1846

Trzecim czynnikiem odgrywającym istotną rolę w przyswajaniu czeskich znaków diakrytycznych w słoweńskiej ortografii okazała się popularna gazeta polityczna „Novice” – pierwsze słoweńskie pismo stosujące się w pełni do zasad nowej pisowni.

W pierwszym wydaniu gazety w 1849 roku jej redaktor naczelny, Janez Bleiweis, opublikował krótki przewodnik, objaśniający jak czytać spółgłoski syczące zapisane znakami diakrytycznymi.

Dopiero ostatnio, w następstwie tzw. demokratyzacji typografii i rozwoju cyfrowego zapisu pisma w postaci fontów, kwestia tekstów różnojęzycznych stała się przedmiotem szerszego zainteresowania i dyskusji. „Typografia różnojęzyczna” to nie tylko modne hasło – zaawansowane technologie rozwijają się w kierunku umożliwiającym stosowanie jej w praktyce. Przede wszystkim jednak projektanci zajmujący się krojami pisma podejmują próby tworzenia tych specjalnych liter, których nasi przodkowie zaczęli używać już tak dawno temu.

Tłumaczenie: Ewa & Mike Hearfield
Konsultacje merytoryczne: prof. Aleksandra Cieślikowa, dr Artur Frankowski
Pisownia tytułów podręczników ortografii polskiej za: Z. Klemensiewicz,
Historia języka polskiego, Warszawa 1974

1.     Informacje na temat zalecanych form polskich znaków diakrytycznych znaleźć można w pracy Adama Twardocha, Pickled herring and strawberry ice cream [w:] John D. Berry (ed) Language Culture Type (New York: AtypI & Graphis, 2002) s. 148–157 oraz na stronie <http://www.twardoch.com/>. Inne źródła to: Victor Gaultney, Problems of diacritic design for Latin script text faces (praca magisterska, University of Reading, 2002); Diacritical marks in languages of Central and East Europe, „Typo” (Praga), nr 10, August 2004, s. 2–13.
2.     Jan Hus (ur. około 1370) studiował na uniwersytecie w Pradze, gdzie później został dziekanem wydziału filozoficznego. W roku 1412 publicznie wypowiedział się przeciwko odpustom. Zmuszony do opuszczenia Pragi, ukrywał się. W 1414 zaproszono go do przedstawienia swych poglądów na soborze w Konstancji, gdzie został uwięziony, oskarżony o herezję i spalony na stosie.
3.     Rozprawę Husa odkrył w 1827 roku czeski uczony František Palacký. Dokładna data napisania traktatu nie jest znana. Załączone  ilustracje są transkrypcją oryginału.
4. Dziś znak ten stosowany jest tylko w alfabecie polskim, jako część litery „ż”. Wszystkie inne „kropki górne” zostały przekształcone w odwrócone daszki (tzw. ptaszki) albo apostrofy. [Apostrofu jako znaku diakrytycznego nie należy zastępować zestawieniami: litera i apostrof – odstęp między nimi jest wtedy za duży – red.]
5.     Wprowadzenie znaków diakrytycznych do polszczyzny było procesem skomplikowanym. Wyrazy polskie zapisywano już od XII wieku, zmagając się z przystosowaniem alfabetu łacińskiego. Według Historii języka polskiego (Klemensiewicz, 1974) pierwszą próbę ujednolicenia polskiej pisowni podjął krakowski kanonik, profesor i rektor Uniwersytetu Krakowskiego, Jakub syn Parkosza z Żórawicy (Jakub Parkoszowic). Traktat o ortografii polskiej napisał Parkoszowic po łacinie około 1440 roku, a na końcu zamieścił wiersz po polsku wykładający „obiecadło” systemu Parkoszowica. Parkoszowic sili się na oryginalność i unika wszystkiego, co mogłoby przypominać pomysły czeskiego „heretyka” – Husa. W rezultacie system graficzny jest niekonsekwentny
i trudny. Parkoszowic zaniechał znaków diakrytycznych, co
w pisowni łagodziłoby wiele trudności, natomiast wprowadził nowe litery lub nowe dwu i wieloznaki. „Obiecadło” nie zdobyło powszechnego uznania, ale było pierwszym znanym krokiem ku uporządkowaniu polskiej ortografii. Kolejna istotna praca to ogłoszona drukiem w Krakowie u Unglera ok. 1513 roku Ortografia, czyli najdogodniejszy sposób pisania i czytania w języku polskim autorstwa ks. Stanisława Zaborowskiego. Autor zaleca na sposób czeski zastąpienie grup literowych literami zaopatrzonymi u góry
w kreski lub kropki. System Zaborowskiego zrywał jednak zbyt stanowczo z ustalonymi zwyczajami. Z powodu obfitości znaków diakrytycznych był dla piszącego zbyt trudny, a dla oka czytającego nużący i przykry. Syntezą prób porządkujących ortografię była praca Stanisława Murzynowskiego Ortografia polska z 1551 roku. Korzystali z niej nie tylko pisarze i drukarze 2. poł. XVI wieku,
w znacznej mierze stanowiła ona podstawę rozwoju naszej pisowni. Propozycje Murzynowskiego dotyczące sposobu pisania poszczególnych głosek (poza kilkunastoma wypadkami) są zgodne
z dzisiejszym stanem rzeczy.­
6.     Pismo drukarskie autorstwa Januszowskiego z roku 1594 zostało zapisane w postaci fontu przez Artura Frankowskiego w roku 1995 (www.fontarte.com).
7.     Używam terminu „chorwacki”, ponieważ odnoszę się jedynie
do obszarów, na których używano alfabetu łacińskiego.
8.     Podręcznik gramatyki Murki jest też przykładem na to, jak drukarze próbowali radzić sobie z nowo wprowadzanymi znakami diakrytycznymi. Austriaccy drukarze nie posiadali specjalnych znaków dla wszystkich pism i dlatego drukarze Murki używali mniejszych i cieńszych czcionek, inaczej umieszczanych względem linii podstawowej pisma.

Szukaj nas na Facebooku

Szukaj